آشنایی با علت شکن شدن طلا و تفاوت آن با طلای شکسته

طلای شکن چیست؟

اگر در بازار طلا فعالیت داشته باشید یا حتی قصد خرید و فروش زیورآلات طلا را داشته باشید، احتمالا اصطلاح «طلای شکن» را شنیده‌اید. بسیاری از افراد تصور می‌کنند طلای شکن همان طلای شکسته یا طلای دست دوم است، در حالی که این دو مفهوم کاملا با یکدیگر تفاوت دارند.

طلای شکن به طلایی گفته می‌شود که در فرآیند ساخت یا آماده‌سازی آلیاژ آن، نقص فنی ایجاد شده و در نتیجه خاصیت شکل‌پذیری، چکش‌خواری و انعطاف خود را تا حد زیادی از دست داده است. چنین طلایی ممکن است از نظر عیار کاملا استاندارد و ۱۸ عیار باشد، اما به دلیل مشکلات ایجاد شده در فرآیند تولید، در برابر ضربه یا فشار مقاومت کافی نداشته باشد و به راحتی ترک بخورد یا بشکند.

تفاوت طلای شکن با طلای شکسته چیست؟

یکی از رایج‌ترین اشتباهات، یکسان دانستن طلای شکن و طلای شکسته است.

طلای شکسته یا طلای مستعمل به زیورآلاتی گفته می‌شود که قبلا توسط مصرف‌کننده استفاده شده‌اند و پس از مدتی دوباره برای فروش به طلافروشی یا کارگاه طلاسازی بازگردانده می‌شوند. این قطعات ممکن است شامل انگشتر، دستبند، گردنبند یا گوشواره‌ای باشند که دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گیرند و برای ذوب و ساخت مجدد به چرخه تولید بازمی‌گردند.

اما طلای شکن به کیفیت ساخت و آلیاژ مربوط می‌شود و نشان‌دهنده وجود یک نقص فنی در ساختار فلز است؛ نه اینکه قطعه قبلاً استفاده شده باشد.

چرا طلا شکن می‌شود؟

بخش قابل توجهی از طلایی که در کارگاه‌ها و کارخانه‌های طلاسازی استفاده می‌شود، از بازیافت طلای مستعمل تأمین می‌شود. این طلاها پس از جمع‌آوری باید ذوب، تصفیه و دوباره به شمش تبدیل شوند تا برای ساخت زیورآلات جدید مورد استفاده قرار گیرند.

اگر این فرآیند به درستی انجام نشود، احتمال ایجاد طلای شکن افزایش پیدا می‌کند.

۱. باقی ماندن ناخالصی‌ها قبل از ذوب

یکی از مهم‌ترین دلایل شکن شدن طلا، باقی ماندن ناخالصی‌هایی مانند:

• سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی
• میناکاری
• صدف
• چسب
• لحیم‌های قدیمی
• قطعات فلزی غیرهم‌جنس

در داخل زیورآلات است.

اگر این مواد قبل از ذوب به طور کامل جدا نشوند، وارد مذاب شده و ساختار آلیاژ را دچار مشکل می‌کنند.

۲. انجام نادرست عملیات ذوب

ذوب طلا یک فرآیند کاملا تخصصی است. اگر دمای ذوب بیش از حد بالا باشد یا مدت زمان زیادی طلا در حرارت زیاد باقی بماند، برخی عناصر آلیاژی مانند روی (Zinc) ممکن است تبخیر یا اکسید شوند.

از بین رفتن این عناصر باعث بر هم خوردن ترکیب آلیاژ و کاهش کیفیت مکانیکی طلا خواهد شد.

۳. مخلوط نشدن یکنواخت آلیاژ

طلای ۱۸ عیار تنها از طلای خالص تشکیل نشده و معمولا ترکیبی از طلا، نقره، مس و سایر فلزات است.

اگر هنگام ذوب، مذاب به خوبی همگن و مخلوط نشود، ممکن است بخشی از شمش دارای درصد بیشتری از مس و بخش دیگری دارای درصد بیشتری از نقره باشد. این ناهمگنی می‌تواند زمینه ایجاد ترک و شکست را فراهم کند.

۴. سرد شدن غیراصولی مذاب

پس از ریخته‌گری نیز نحوه سرد شدن شمش اهمیت زیادی دارد.

اگر فرآیند خنک شدن به شکل صحیح انجام نشود، تنش‌های داخلی در ساختار فلز باقی می‌مانند و در مراحل بعدی مانند نورد، خم‌کاری یا ساخت زیورآلات باعث ترک خوردن قطعه خواهند شد.

۵. آلودگی بوته یا تجهیزات ذوب

گاهی مشکل از خود مواد اولیه نیست، بلکه از تجهیزات کارگاه ناشی می‌شود.

اگر بوته یا ابزار ذوب به فلزات دیگر آلوده باشد یا به خوبی تمیز نشده باشد، مقدار بسیار کمی از این آلودگی‌ها وارد مذاب شده و کیفیت آلیاژ را کاهش می‌دهد. حتی مقادیر بسیار ناچیز برخی فلزات نیز می‌توانند باعث ایجاد شکن در طلا شوند.

آیا طلای شکن عیار پایینی دارد؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که باید به آن توجه کرد. طلای شکن لزوما عیار پایینی ندارد و در بسیاری از موارد کاملا ۱۸ عیار است.

مشکل اصلی در ساختار مکانیکی و کیفیت آلیاژ است، نه در درصد طلای خالص موجود در آن.

به عبارت دیگر، ممکن است یک قطعه طلای ۷۵۰ از نظر عیار کاملا استاندارد باشد اما به دلیل نقص در فرآیند تولید، خاصیت شکل‌پذیری خود را از دست داده باشد.

چگونه می‌توان طلای شکن را تشخیص داد؟

تشخیص طلای شکن همیشه آسان نیست و در بسیاری از موارد با نگاه معمولی امکان‌پذیر نیست.

مشاهده ترک‌های ریز

گاهی با استفاده از ذره‌بین یا میکروسکوپ می‌توان ترک‌های بسیار ظریفی روی سطح یا لبه‌های قطعه مشاهده کرد که یکی از نشانه‌های شکن بودن طلا هستند.

شکست با ضربه بسیار کم

یکی دیگر از علائم مهم این است که قطعه با کوچک‌ترین ضربه یا فشار دچار شکست شود.

برای مثال اگر یک انگشتر از ارتفاع کمی روی زمین بیفتد و به جای تغییر شکل، خرد شود یا ترک بخورد، احتمال وجود شکن در آلیاژ آن وجود دارد.

ایرکاف و انگشترهای فری‌سایز؛ نمونه‌ای مناسب برای تشخیص

برخی زیورآلات مانند ایرکاف‌های طلا یا انگشترهای فری‌سایز باید مقدار مشخصی انعطاف‌پذیری داشته باشند تا با فرم گوش یا انگشت هماهنگ شوند.

اگر هنگام تنظیم اندازه، با فشار بسیار کم دچار شکست شوند، می‌تواند نشانه‌ای از شکن بودن آلیاژ مورد استفاده باشد.

ظاهر سطح شکست طلای شکن چگونه است؟

در صورتی که قطعه بشکند، ظاهر محل شکست نیز اطلاعات ارزشمندی در اختیار طلاساز قرار می‌دهد.

در طلای سالم معمولا سطح شکست حالت نسبتا مات و بافت‌دار دارد و نشان می‌دهد فلز قبل از شکست تا حدی تغییر شکل داده است.

اما در طلای شکن، سطح شکست معمولا حالتی کریستالی، دانه‌دانه و نسبتا براق دارد که نشان‌دهنده از بین رفتن خاصیت کشش و چکش‌خواری آلیاژ است.

هنگام خرید طلا چگونه از این مشکل جلوگیری کنیم؟

بخش عمده مسائل فنی مربوط به ساخت آلیاژ و فرآیند تولید، موضوعاتی تخصصی هستند و انتظار نمی‌رود خریدار عادی بتواند آن‌ها را تشخیص دهد.

به همین دلیل بهترین راهکار این است که زیورآلات خود را از مجموعه‌هایی خریداری کنید که دارای کارگاه یا کارخانه معتبر، کنترل کیفی مناسب و تجربه کافی در تولید طلا باشند.

تولید اصولی، استفاده از آلیاژ استاندارد، رعایت فرآیند صحیح ذوب و تصفیه و کنترل کیفیت نهایی، احتمال بروز مشکلاتی مانند طلای شکن را به حداقل می‌رساند و باعث می‌شود محصولی بادوام و باکیفیت در اختیار مصرف‌کننده قرار گیرد.

سخن پایانی

طلای شکن با طلای شکسته تفاوت اساسی دارد. طلای شکسته همان طلای دست دوم یا مستعمل است، اما طلای شکن به آلیاژی گفته می‌شود که در فرآیند تولید دچار نقص فنی شده و خاصیت انعطاف، چکش‌خواری و شکل‌پذیری خود را از دست داده است. این مشکل معمولا ناشی از وجود ناخالصی، ذوب غیراصولی، اختلال در ترکیب آلیاژ، سرد شدن نامناسب یا آلودگی تجهیزات تولید است.

نکته مهم این است که طلای شکن لزوما عیار پایینی ندارد و حتی ممکن است کاملا ۱۸ عیار باشد. به همین دلیل خرید از تولیدکنندگان معتبر و کارگاه‌های حرفه‌ای، بهترین راه برای اطمینان از کیفیت و دوام زیورآلات طلا خواهد بود.